ÜNSÜZLER VE ÖZELLİKLERİ

1 ) “ f, s, t, k, ç, ş, h, p” sert ünsüzlerdir.

2 ) “b, c, d, g” yumuşak ünsüzleri sözcük sonunda bulunmaz. Fakat anlam karışıklığını gidermek için bazı istisna sözcükler vardır. Bunlar; “sac, hac, ad” dır. Eğer sonda yumusak ünsüz yerine sert ünsüz koysaydık sözcükler şu şekilde olacak ve anlamları değişecekti. “saç, haç, at”. Sizinde gördüğünüz gibi anlamlar tamamen değişiyor.

SES OLAYLARI

1)ÜNSÜZ YUMUŞAMASI (ÜNSÜZ DEŞİŞİMİ): “p, ç, t, k” sert ünsüzlerinden biriyle biten sözcüklerin sonuna ünlü harfle başlayan bir ek gelirse sözcüğün sonundaki sert ünsüz yumuşar. Buna ünsüz yumuşaması denir.

ÖRNEK: kitap + ı …………… kitabı

ağaç + a …………… ağaca

sokak + a ………….. sokağa

renk + in …………… rengin

NOT: Yapım eki olan “t” lar yumuşamaz.

Örnek: anıt +a…………. anıta ( anmaktan, anıt türediği için “t” yumusamadı.)

2)ÜNSÜZ BENZEŞMESİ (SERTLEŞMESİ): “p, ç, t, k” sert ünsüzleriyle başlayan sözcüklerin sonuna “b, c, d, g” yumuşak ünsüzleriyle başlayan bir ek gelirse ekin başındaki ünsüz sertleşir.

ÖRNEK: kitap + da ……………. kitapta

parağraf + da ………… parağrafta

haç + da ……………… haçta

3)ÜNLÜ DARALMASI: “-yor” eki kendinden önce gelen “a, e” geniş ünlüsünü daraltarak “i, ı, u, ü” ye dönüştürür.

ÖRNEK: başla + yor ……………..başlıyor

arzula + yor …………… arzuluyor.

NOT: “y” kaynaştırma ünsüzü “de” ve “ye” fiillerine gelirse kendinden önceki “e” geniş ünlüsünü daraltır.

ÖRNEK: de + y + en …………… diyen

ye + y + en ……………. yiyen

ye + y + ecek …………. yiyecek

4)ÜNLÜ DÜŞMESİ: İkinci hecede dar ünlü bulunan bazı sözcükler ünlüyle başlayan bir ek alırsa orta hecede ünlü düşmesi olur.

ÖRNEK: burun + u ………….burnu (“u” düştü)

akıl + a …………… akla (“ı” düştü)

fikir + i …………… fikri (“i” düştü)

5)ÜNSÜZ DÜŞMESİ:

ÖRNEK: seyrek + l ……………… seyrel-

yüksek + l ……………… yüksel-

alçak + l ……………….. alçal-

ufak + l ………………… ufal-

KAYNAŞTIRMA ÜNSÜZLERİ: Türkçe sözcüklerde iki ünlü yan yana gelemez. Bu nedenle ünlüyle biten bir sözcüğe ünlüyle başlayan bir ek gelirse “y, ş, s, n” ünsüzlerinden biri araya girer.

ÖRNEK: araba + y + ı

iki + ş + er

kapı + s + ı

ULAMA: Ünsüz harfle biten bir sözcükten sonra ünlü harfle başlayan bir sözcük gelirse bitişikmiş gibi okunur. Buna ulama deriz.

ÖRNEK: kapının önü

bacanın ağzı