ÜNLÜLER VE ÖZELLİKLERİ
|
|
DÜZ |
YUVARLAK |
||
|
KALIN |
a |
ı |
o |
u |
|
İNCE |
e |
i |
ö |
ü |
ÜNLÜLER VE ÖZELLİKLERİ
ÜNLÜ UYUMLARI
A)BÜYÜK ÜNLÜ UYUMU: “a, ı, o, u” dan sonra “a, ı, o, u” gelir (başka bir deyişle kalın ünlülerden sonra kalın ünlü gelmelidir) ya da “e, i, ö, ü” den sonra “e, i, ö, ü” gelir. (ince ünlüden sonra ince ünlü gelmelidir.) Eğer bu kurala uyuyorsa büyük ünlü uyumu var; eğer uymuyorsa büyük ünlü uyumununa aykırıdır ya da uymuyor denir. Daha iyi anlamak için büyük ünlü uyumuna uyan sözcüklere bakalım.
ÖRNEK:
adım ( “a” dan sonra “ı” gelmiş. Kurala uyduğu için büyük ünlü uyumuna uyar.)
boyun ( “o” dan sonra “u” gelmiş. Kurala uyduğu için büyük ünlü uyumuna uyar.)
dudak ( “u” dan sonra “a” gelmiş. Kurala uyduğu için büyük ünlü uyumuna uyar.)
bilezik ( “i” dan sonra “e”, “e”den sonra “i” gelmiş. Kurala uyduğu için büyük ünlü uyumuna uyar.)
*takvim ( “a” dan sonra “i” geldiği için büyük ünlü uyumuna uymaz.)
B)KÜÇÜK ÜNLÜ UYUMU: Bir kelimenin ilk hecesinde düz ünlü “a, e, ı, i” varsa sonraki hecelerde de düz ünlü bulunur ya da Bir kelimenin ilk hecesinde yuvarlak ünlü “o, ö, u, ü” varsa bunu izleyen ilk hecede dar yuvarlak “u, ü” veya geniş düz “a, e” ünlü bulunur. Daha iyi anlamak için büyük ünlü uyumuna uyan sözcüklere bakalım.
ÖRNEK:
Yorgunluk (Uyar)
Seslenmek (Uyar)
Özlemek (Uyar)
Yanaşmak (Uyar)
*Kavun (Uymaz)
*Yağmur (Uymaz)
ÜNLÜLERİN ÖZELLİKLERİ
1)Türkçe de “o, ö” geniş ünlüleri sadece ilk hecede bulunabilir.
2) Türkçe de bir sözcük ünlü uyumlarından brine uyarsa, diğerine de uyar.
3)Bazı kelimeler sonradan değişime uğradığı için ünlü uyumlarına uymaz.
Örnek: anne………………….ana
elma………………….alma
kardeş………………..kardaş
hangi…………………hangı
4)Tek heceli sözcüklerde ünlü uyumu aranmaz. Örneğin; “ev, çöp, bal”
5)Birleşik sözcüklerde ünlü uyumu aranmaz. Örneğin; “hanımeli, denizaltı”
6)Yabancı sözcüklerde ünlü uyumu aranmaz. Örneğin; “tiyatro, mektup, cevap”
7)Bazı ekler ünlü uyumlarını bozar. Bu ekler şunlardır:
“-yor, -iken, -ki, -layın, -mtrak, -daş, -gil”