Sözcükte anlam  özellikleri

1) Gerçek (temel) anlam:

bir sözcüğün ilk ve asıl anlamına denir.yani bir sözcüğün söylendiği anda zihnimizde uyandırdığı ilk çağrışım gerçek anlamdır.

2) Yan anlam:

bir sözcüğün gerçek anlamı yanında kullanımına bağlı olarak yeni anlamdır.

3) Mecaz anlam:

Bir sözcüğün gerçek anlamı dışında yepyeni bir anlamda kullanılmasıdır.

* adamın tarladaki bütün ekinleri yandı. ( gerçek)

* partide çektiğimiz bütün resimler yanmış. ( yan)

* bu sınavı kazanamazsan yandın (mecaz)

* balkona astığım çamaşırlar kurumamış.(gerçek)

* hazan mevsiminde kurumuş yapraklar gibi.(yan)

* senin aşkın da beni kuruttu be güzelim. (mecaz)

* caminin minaresi çok inceydi. (gerçek)

* duvarın sıvası için ince bir kum getirmişlerdi. (yan)

* bana hediye alman çok ince bir davranıştı. (mecaz)

* sarayın aydınlık bir odasından karanlık bir odasına geçmiştik. (gerçek anlam)

* yaşadığımız bunca karanlık günlerden sonra aydınlık

günler bizi bekliyor. (mecaz)

* arkadaş, bu kız seninle oynuyor. (mecaz)

* bu masanın ayağı oynuyor. (yan)

* çocuk kumsalda oynuyor. (gerçek)

4) Terimsel anlam (terim):

bilim sanat, spor, ya da çeşitli meslek dallarıyla ilgili özel kavramları karşılayan sözcüklerdir.

* nota müziğin anahtarı gibidir.

* rakip takım birazdan penaltı atışı yapacak.

* marmara fay hattı tehlikeli sinyaller veriyor.

* güreşçimiz, finalde rakibini tuşla yendi.

* matematik öğretmenimiz tahtaya bir doğru çizmemizi istedi.

* şiirde aynı eklerin ya da sözcüklerin tekrarlanmasına redif denir.

Not 1: bazen bir sözcük gerçekte terim değilken terim olarak kullanılabileceği gibi, gerçekte terim olan bir sözcük de terimlikten çıkabilir.

*  polis bir hücre daha ortaya çıkardı. ( terimlikten çıkma)

*  sinop burnu türkiye’nin en kuzey noktasıdır.

(terimleşme)

Not 2: bir sözcük birçok dalda terim olabilir.

* bitkiyi toprağa bağlayan kökleridir.

* dört, kök dışına iki olarak çıkar.

* hiçbir ek almamış sözcüğe kök denir.

5) yansıma sözcükler:

doğadaki seslerin insanlar tarafından taklit edilmesine denir.

* bu köpek neden havlıyor?

* bir patlama sesiyle irkilmiştik.

* bu aylarda kediler çokça miyavlar.

* bu sözlerim üzerine sınıfta homurtular başladı.

* köyde sabahleyin koyunların meleyişleriyle uyandık.

6) eş anlamlı ( anlamdaş) sözcükler:

yazılışları farklı ancak anlamları aynı olan sözcüklere denir.

*  siyah —- kara  ,   *  beyaz—– ak,   * zengin—-varlıklı,

*  zengin— varlıklı,  * fakir—-yoksul , * rüzgar—- yel,

* üzüntü—–keder,   *  öykü—hikaye,  * eser— yapıt,

* edebiyat— yazın,  * cümle—- tümce * kelime— sözcük

7. Zıt (karşıt) anlamlı sözcükler:

Anlam bakımından birbirinin tersi olan sözcüklerdir.

* sana çirkin dediler düşmanı oldum güzelin.

* ağlarım harta geldikçe gülüştüklerimiz.

* kışın soğuğunu yaşadıkça yazın sıcağını arar oldum.

* aşağı tükürsen sakal, yukarı tükürsen bıyık.

* yaşlı insanları görünce gençliğimin kıymetini    

anlıyorum.

Not: zıt anlamlılık ile olumsuzluk birbiriyle karıştırıl -mamalıdır.

* tanzimat romanında iyiler hep iyi kötülerse hep kötüdür. ( zıt)

* bugünlerde hiç iyi değilim. ( olumsuz)

sesteş ( eşsesli) sözcükler:

yazılışları ve okunuşları aynı ancak anlamları farklı olan sözcüklere denir.

* yılanı gören at birden şaha kalktı.

*  mutfaktaki pislikleri çöpe at.

*  al bayrağıma sarılı cansız bedenimi al.

* gül: “gül.” Dedi, bülbüle.

* kalem böyle çalınmıştır yazıma

yazım kışıma uymaz, kışım yazıma

* kırda yaptığımız piknikte yanımıza kır saçlı bir ihtiyar

geldi.

Uyarı: bir sözcüğün mecaz ya da yan anlamıyla sesteş anlamlılık karıştırılmamalıdır.

* bu sözler bazılarına çok dokunacak. ( mecaz anlam )

* omzuma bir el dokundu. ( gerçek anlam )

* bu yaz, bir mektup yaz.   ( sesteş )

Not: sesteş   sözcükler  genellikle  halk   edebiyatında cinaslı  manilerde  kullanılır.

9. Somut ve soyut anlamlı sözcükler:

varlığını beş duyu beş duyu organıyla algılayabildiği- miz  kavramlar somut; beş duyu organımızdan  hiçbiriyle algılayamadığımız, varlığını sadece akıl ve mantık  yürüt- me  yoluyla  kabul  ettiğimiz  kavramlar   soyuttur.

* çiçek, ağaç, ses, koku, hava, göl, ev, rüzgar, ışık(somut)

* ruh, akıl, vicdan, akıl, acıma, üzüntü, aşk, inanç( soyut )

Özellik 1: somut anlamlı bir sözcük, ek alarak soyut anlam kazanabilir.

* anne -   lik ,  insan -  lık

somut     soyu yaptı              somut      soyut yaptı

Özellik 2 :Somut anlamlı bir sözcük kullanıldığı cüm- leye göre  soyut  anlam  kazanabilir. Buna  soyutlaştırma denir. Soyutlaştırma  kelimeye  mecaz anlam  kazandırma suretiyle olur.

* ne kadar sıcak bakıyor değil mi?  ( soyutlaştırma)

* kara haber tez duyulur.  ( soyutlaştırma)

* titreyen yapraklar, cilvedir, nazdır.  ( soyutlaştırma)

* bu adam kafasızın biridir.   ( soyutlaştırma)

* kızın gittiği bu yolu hiç iyi görmüyorum. (soyutlaştırma)

* sanatta özgün olmak biraz da yürek ister. (soyutlaştırma)

* nedense bugün hiç havamda değilim.  ( soyutlaştırma)

Özellik 3 : soyut anlamlı bir sözcük çoğunlukla ben- zetme yoluyla somut hale getirilebilir. Buna somutlaştırma denir.

* hüzün, sonbaharda  dökülen  yapraktır.

* yalnızlık , bir  çiçektir.

* sevgi,  gökyüzünde  kanat  çırpan  bir   güvercindir.

* arkadaşlık,  kişiler  arasında  kurulan  bir  köprüdür.

* bu düşünceler, zamanla çürüyecektir.

* vişne  dallarında  arzularımız,  alnımıza  konan  bir  öpücüktür.

Özellik 4 : gözlemleyebildiğimiz  eylemler  somut, gözlemleyemediğimiz  eylemler  ise  soyuttur.

* annesi, bebeğini  kucağına  almış  seviyordu. ( somut )

* ferhat, şirin’i dağları delecek kadar seviyordu.( soyut )

* çocuk, masadaki vazoyu kırmıştı. ( somut )

* bu sözlerinle  arkadaşını çok kırdın. ( soyut )

10)   nitelik  ve  nicelik   anlamlı sözcükler:

bir şeyin nasıl olduğunu , ne gibi özellikler taşıdığını anlatan  sözcüklere  nitelik  anlamlı  sözcükler denir. Bir şeyin   sayılabilen, ölçülebilen   ya  da  azalıp  çoğalabilen durumunu bildiren sözcüklere nicelik  anlamlı  sözcükler denir.

* az ileride  birkaç kişi  seni  bekliyor.   ( nicel )

* bugün oldukça kötü bir zaman geçirdim.  ( nitel )

* çok konuştuğu için arkadaşları pek sevmedi. ( nicel )

* iki damla yaş olur düşersin yüreğime gizlice ( nitel,

nicel)

* kör karanlıkta açardık paslı gözlerimizi. (nitelik )

Uyarı: bazı  sözcükler cümlede kazandığı anlama göre nicel de olabilir nitel de.

* yaptığı işte iyi para kazanıyordu. ( nicel )

* o iyi bir insandı.  ( nitel )

* bu  soğuk havada  bir  de  senin  soğuk esprilerini

çekemem. ( nicel, nitel )

* bu şehrin havası sıcak olduğu gibi insanları da sıcaktır.

( nicel, nitel)

görüldüğü  gibi  nitelik  anlamlı  sözcükler, genellikle niteleme   sıfatı   ve  durum   zarfı  görevindedir.   Nicelik anlamlı  sözcükler ise  ölçü – miktar   zarfı ,  belgisiz  sıfat veya sayı sıfatı görevindedir.

10.  Genel ve özel anlamlı sözcükler:

Karşıladıkları varlığın tamamını belirten sözcüklere genel anlamlı  sözcükler denir. Tek  bir  varlığı  karşılayan sözcüklere ise özel anlamlı sözcükler denir. Varlıkların genelden özele doğru sıralanışı : varlık- canlı- hayvan- keçi- ankara keçisi.

* çocuk, geleceğin teminatı olduğundan ben çocuğumun iyi yetişmesini istiyorum. ( 2. Si 1. Sine göre daha özel)

* kitap, insanın en iyi dostudur. ( genel)

* bu kitabı arkadaşıma ödünç verdim. (özel )

* eğitim- öğretim sadece okulda yapılmaz ( genel)

* okulumuz, şehrin en eski binasıdır. (özel )