FİİLDE YAPI

1)BASİT FİİLLER: Kök durumunda bulunan, yapım eki almamış fiillerdir. Bu fiillerin üzerine çekim eki gelebilir.

ÖRNEK: geliyoruz (gel- basit bir fiildir. -yor şimdiki zaman eki, -uz ekide kişi bildiren ektir.)

2)TÜREMİŞ FİİLLER: Yapısında en az bir yapım eki bulunan fiillerdir.

ÖRNEK: tutturmuşsun ( tutmak tan tutturmak olmuştur. Bu yüzden türemiş bir fiilldir.)

3)BİLEŞİK FİİLLER: Birden çok sözcükten oluşan fiillerdir.

-Yardımcı Fiille Yapılan Bileşik Fiiller: Yardımcı fiil olarak “etmek, olmak, eylemek, kılmak” gibi fiiller kullanılır.Bileşik eylem oluşturulacağında ünlü düşmesi veya ünsüz türemesi meydana gelirse sözcükler bitişik yazılır. Bu ses olayları meydana gelmeze ayrı yazılır.

ÖRNEK:

-sırrolmak (sır olmak), zehretmek (zehir etmek), sabretmek (sabır etmek), kahrolmak (kahır olmak)… (Yukarıdaki örneklerde ünsüz türemesi veya ünlü düşmesi olduğu için bitişik yazılır.Parantez içinde olanlar neyden türediklerini gösterir. )

-terk etmek, fark etmek, farz etmek, arz etmek… (Hiç bir ses olayı olmadığı için ayrı yazılır.)

-Kurallı Bileşik Fiiller: Belli bir kurala göre, yardımcı eylemden önce bir fiil getirilerek yapılır.Dört grupta ele alacağız.

A)YETERLİLİK FİİLİ: Yeterlilik fiili, fiil kök ya da gövdeleri üzerine “-a/-e + bilmek” getirilerek yapılır.

ÖRNEK: bakabilmiş, çözebilir, yapabilirsin

NOT: Yeterlilik fiilinin olumsuzu 2 şekilde yapılır. Kesinlik bildiren olumsuz şeklinde “bil” fiili tamamen kalkar, “-a, -e” ünlüleri kalır. Olasılık bildiren olumsuz şeklinde “bil” fiili korunur. Örneklerle daha iyi anlayalım.

-çözemezdi, görememiş, temizleyemedik, (Yeterlilik fiilinin kesinlik bildiren olumsuz şekli)

-göremeyebilirim, görmeyebilirim. (Yeterlilik fiilinin olasılık bildiren olumsuz şekli)

B)TEZLİK FİİLİ: Fiilin üzerine “-ı, -i, -u, -ü + ver” getirilerek yapılır.

-yapıverdi, gülüvermiş, çözüversin…

NOT: Tezlik fiilinin olumsuzu “-ma, -me” ile yapılır.

-yapmayıverdi, yapıvermedi…

C)SÜRERLİLİK FİİLİ: Fiiller üzerine “-a, -e + kal, gel, dur” getirilerek yapılır.

-donakaldı, bakadursun, süregelmiş…

NOT: Sürerlilik fiilinin olumsuzu kullanılmaz.

D)YAKLAŞMA FİİLİ: Fiil kök veya gövdeleri üzerine “-a, -e + yaz” getirilerek yapılır.

-düşeyazdı, öleyazmış, kalayazdılar…

NOT: Yaklaşma fiilinin olumsuzu kullanılmaz.