AKARSULARA AİT YERYÜZÜ ŞEKİLLERİ
AŞINDIRMA ŞEKİLLERİ
Aşınmayı etkileyen faktörler
-Eğim
-Su miktarı
-Vadinin genişliği
-Akarsuyun hızı
-Anakayanın aşınmaya karşı direnci
1)VADİ TİPLERİ
VADİ: Akarsuyun içinde aktığı, kaynaktan ağıza doğru sürekli inişi bulunan, uzun çukurluklardır. Akarsuların aşındırma gücüne, zeminin yapısına ve aşınım süresine bağlı olarak çeşitli vadiler oluşur.
a)ÇENTİK VADİ (v profilli vadi): Eğimli yani genç arazilerde yaygındır. Türkiye’nin bugünkü görünümünü 3. ve 4. zamanda kazanmış olması nedeniyle, Türkiye akarsuları henüz denge profiline ulaşmamış, geç akarsulardır. Bu nedenle ülkemizde çok sayıda çentik (kertik) vadi bulunmaktadır.
Denge Profili: Denge profili, bir akarsuyun drenaj havzasında meydana gelerek akarsuya karışan yükü taşımaya yeterli gelecek bir akış eğimi sağlayan en az eğimdeki profildir.
b) YATIK YAMAÇLI VADİ: Yamaçların nisbeten yatık yani eğim değerinin az olduğu vadilerdir.
c)BOŞAZ VADİ:Yüksek dağ sıralarını enine yarıp geçen akarsular bu tür vadiler oluştururlar. Vadilerin yamaçları oldukça diktir ve vadi dardır. Eğimli arazilerde yaygındır.
Örnek: Karadeniz Bölgesi’nde, Yeşilırmak üzerinde, Şahinkaya yarma vadisi, Marmara Bölgesi’nde, Sakarya üzerinde Geyve Boğazı, Akdeniz Bölgesi’nde Atabey deresi üzerinde Atabey Boğazı…
d)KANYON VADİ: Kalker gibi dirençli ve çatlaklı taşlar içinde, akarsuyun derinlemesine aşındırmasıyla oluşur. Vadinin yamaç eğimleri çok diktir. Kanyon vadiler Türkiye’de Toroslar’da yaygın olarak görülür. Antalya’daki Köprülü Kanyon, en iyi örnektir.
e)GENİŞ TABANLI VADİ: Eğimin az olduğu yerlerde yaygındır.Aşındırma çok azdır. Biriktirme başlamıştır.
2)DEV KAZANI: Akarsuların şelale yaparak döküldükleri yerlerde, hızla düşen suların ve içindeki taş, çakıl gibi maddelerin çarptığı yeri aşındırmasıyla oluşan yeryüzü şeklidir. Akdeniz Bölgesi’ndeki Manavgat ve Düden şelalelerinin döküldükleri yerlerde güzel dev kazanı örnekleri bulunur
3)PLATO: Akarsu vadileriyle derince yarılmış düz ve geniş düzlüklerdir.
4)KIRGIBAYIRI(BADLANDS): Badlands; sağanak yağmur larından doğan suların yeri süpürmesinden doğmuştur.
5)PERİ BACALARI: Özellikle volkan tüflerinin yaygın olarak bulunduğu vadi ve platoların yamaçlarında sel sularının aşındırması ile oluşan özel yeryüzü şekillerine peribacası denir
6)MENDERES: Akarsuyun geni vadi tabanı içinde, eğimin azalması nedeniyle yaptığı bükümlere denir.
7)TARACA/BASAMAK/SEKİ: Yatağına alüvyonlarını yaymış olan akarsuyun yeniden canlanarak yatağını kazması ve derinleştirmesi sonucunda oluşan basamaklardır.
8)PENEPLEN: Dış güçlerin aşındırması sonucunda meydana gelen, deniz seviyesine yakın, hafif dalgalı arazi biçimidir.
BİRİKTİRME ŞEKİLLERİ
Biriktirmeyi etkileyen faktörler:
-Eğimin az olması
-Su miktarının az olması
-Yük miktarının aşırı az olması
1)DELTA OVALARI: Çarşamba, Bafra, Çukurova,Silifke
2)TABAN SEVİYESİ OVASI
3)DAŞ ETEŞİ OVASI
4DAŞ İÇİ OVASI
5)BİRİKİNTİ KONİSİ
6)BİRİKİNTİ YELPAZESİ
7)IRMAK ADASI
KARSTİK ŞEKİLLER: Kalker veya alçıtaşı gibi kolay eriyebilen kayalar üzerinde oluşan şekillerdir.Çok kolay erir, çatlaklıdır,suyu iyi geçirir.Toroslarda yaygındır.
KARSTİK ARAZİLERDE;
-Yüzeysel akış zayıftır.
-Yeraltı suyu fazladır.
-Yeraltı suyu kireçlidir.
FİZİKSEL ÇÖZÜLME: Kayanın kimyasal yapısı bozulmadan aşınmasıdır.Sıcaklık farkının fazla olması fiziksel çözülmeyi artırır.Sıcaklığın yüksek ve yağışın az olduğu iklimlerde yaygındır.
ÖRNEK: Çöller, Türkiye de ise; İç Anadolu ve Güney Doğu Anadolu
NOT:Fiziksel çözülme en az kıyı bölgelerdedir.
KİMYASAL ÇÖZÜLME:Kayanın kimyasal yapısının bozulmasıdır. Sıcaklık farkının az olduğu yerlerde görülür.Sıcaklığın yüksek ve yağışın fazla olduğu iklimlerde yaygındır.En fazla kıyı bölgelerdedir.